Prinzessinnengarten in Kreuzberg: de buurttuin komt tot leven in de zomer.

BERLIJN, 8 JANUARI 2012. Het hek is op slot. Geen beweging in te krijgen. Maar dat is voor een stuk grond van zesduizend vierkante meter dat vooral in de zomermaanden floreert niet onlogisch. Als je de kleurrijke foto’s op internet hebt gezien, biedt de Prinzessinnengarten op deze regenachtige januaridag een ietwat treurig aanblik. Een tuin met zo’n mooie naam gedijt ongetwijfeld beter in de zon.

Moritzplatz, Berlijn. Naast de rotonde waaronder lijn 8 van de U-Bahn dagelijks van halte Wittenau naar Hermanstrasse raast, doet L. een klein veldonderzoek. Dit tijdelijk park in Kreuzberg is een van de voorbeelden in de tentoonstelling Gedeelde Grond, momenteel te zien in NAiM/Bureau Europa in Maastricht. Centrale vraag: wat zijn de mogelijkheden en kansen voor het tijdelijk in gebruik nemen van braakliggende terreinen? Zoals straks het nog in te richten Sphinxpark in Maastricht.

Moet je net weer een paar dagen in Berlijn zijn. Een stad die in de Champions League speelt als het gaat om het beantwoorden van dit soort vraagstukken. Platgebombardeerd in de Tweede Wereldoorlog en – ongevraagd – opgezadeld met een surplus aan open ruimtes. Het is de natte droom van stadsplanners en ontwerpers, die Berlijn de laatste decennia hebben omgetoverd tot een hip, creatief en innovatief bastion. Een metamorfose waar je U tegen zegt en die zijn gelijke in Europa niet kent.

Maar het dwangmatig volbouwen van elke lege plek met soms schitterende gebouwen en af en toe ook iets minder fraaie architectonische hoogstandjes roept bij inwoners steeds meer weerstand op. Ze klagen over een gebrek aan licht, ruimte en groen in de stad. De prestigieuze Internationale Bauausstellung (IBA) komt in 2020 naar Berlijn en een van de thema’s is Berlin Raumstadt: koester de lap grond die nog geen functie vervult en niet wordt onderhouden.

Kijk naar de Prinzessinnengarten. Het stuk niemandsland, dat een halve eeuw lang verborgen lag in de schaduw van de Berlijnse muur, is sinds de zomer van 2009 in gebruik als ecologische buurttuin. De organisatie Nomadisch Grün kweekt er in samenwerking met de wijkbewoners groenten en fruit. De vele planten en bomen zorgen voor een beter microklimaat. Het is ook een ontmoetingsplek, met een café en terras. Het stadsbestuur bekijkt elk jaar opnieuw of ze een vergunning afgeeft.

Berlijn: 3,4 miljoen inwoners

Als het maar ‘groen’ is, dan wordt er wel geld voor vrijgemaakt of toestemming verleend. Het is een invulling geheel in de traditie van de Duitsers, de Berlijners voorop. Dat leer je in de door architect I.M. Pei ontworpen uitbouw van het Deutsches Historisches Museum, waar tot en met begin maart nog de expositie Unter Bäumen. Die Deutschen und der Wald te bezoeken is. Van stadstuin en park naar het bos, het is slechts een kleine stap.

Volgens historicus en politicoloog Herfried Münkler is de Duitse geschiedenis in het bos begonnen. Op een oud affiche in het museum is ‘in het bos klopt het Duitse hart’ te lezen. Socioloog Werner Sombart, overleden in 1941, schreef ooit dat uit het Duitse bos “alle Europese cultuur is voortgekomen”. Een plek waar Duitsers zich veilig voelden, waar hun kinderen konden spelen, en waar ze naar terug konden verlangen als ze tijdelijk ergens anders waren.

Adolf Hitler maakt van het Duitse bos een symbool van het nationaal-socialisme, waar vanaf 1933 bordjes verschenen waarop stond dat Joden er niet welkom waren. De fraaie tentoonstelling loodst je door de interessante geschiedenis. De sprookjes, de films met de talloze ontluikende liefdes in bosrijke gebieden zoals het Schwarzwald, de boeken en het toerisme: de ‘groene’ link is onmiskenbaar aanwezig.

Terug naar de Prinzessinnengarten aan de Moritzplatz. Het regent nog steeds. De felgele fiets voor het hek verraadt leven. Ergens… Op het bord staat dat de tuin om 14.00 uur opengaat, maar daar willen we niet op rekenen. We hebben geleerd dat dit een lokaal initiatief is dat voortborduurt op een lange Duitse traditie.

Voor wie dit te kleinschalig vindt, ga naar het oudste publieke stadpark Tiergarten. Of stap in de auto en rij naar Grünewald, het bos in het westen van Berlijn, met zijn talrijke lieflijke meren. Of stap in de U2, de metro in de richting van Ruhleben. Ter hoogte van Gleisdreieck zie je een enorme bouwput. Drie keer raden wat ze hier aan het construeren zijn. Juist ja, een stadspark.

Restaurant in Singapore met terras aan Joo Chiat Road in buitenwijk Geylang.

MAASTRICHT, 28 DECEMBER 2011. Terugkijken heeft over het algemeen niet zo veel zin. Wat was, dat was. Maar een moment stilstaan bij het afgelopen reisjaar mag best. Mooie herinneringen kun je het best conserveren door ze op te schrijven. Lees mijn aantekeningen gerust even door, ik kijk alvast uit naar 2012.

1. SINGAPORE (SIN). De voorlopig laatste verre trip met z’n tweeën? Die moest en zou Azië als bestemming krijgen. De reis, nog veilig in mama’s buik, voerde Abel langs steden als New York en Londen. Voordat we onze kleine man officieel erkennen als medereiziger houden we ook nog even halt in Singapore. Slapen in een designloft van het hippe Studio M, satay eten tussen de wolkenkrabbers in Boon Tat Street, het zwembad op het dak van het bizarre Marina Bay Sands Hotel. Cultuur, architectuur, culinair: het is er allemaal in overvloed. De vriendelijke mensen krijg je er gratis bij.

2. SAN SEBASTIAN (SPA). Noteer maar alvast in je agenda: 2016, San Sebastian culturele hoofdstad van Europa. Boek een goedkope Ryanairvlucht naar Biarritz in Zuid-Frankrijk, huur een auto en rij in minder dan driekwartier een parkeergarage van deze prachtige Spaanse stad binnen. Slenter door de nauwe steegjes van het oude centrum richting Bahía de la Concha, de baai in de vorm van een schelp. Jarenlang in de ijzeren greep van de ETA, maar nu staat deze trotste Baskische stad plotseling volop in de schijnwerpers. En dat is terecht. Wees verstandig en wacht niet tot 2016.

3. BORDEAUX (FRA). Mooier dan Parijs. Nee. Of toch? Nee. Maar je hoeft de historische binnenstad niet in te lopen om te zien hoe leuk Bordeaux eigenlijk is. De metamorfose van de linkeroever is een attractie op zich: brede paden, houten vlonders, parkjes, voetbal- en basketbalkooien, de spectaculaire nevelfontein (miroir d’eau) en in het noorden de ‘Hangars’, voormalige pakhuizen omgebouwd tot designer outlets. Het Nederlandse architectenbureau MVRDV heeft de opdracht gekregen om op de rechteroever een nieuwe stadswijk te ontwerpen. Dat houdt de nieuwsgierigheid levend.

4. BILBAO (SPA). Met je auto een afslag missen en te voet de gehandicapten- en kinderwageningang niet kunnen vinden. Dat is allemaal niet erg als je daardoor noodgedwongen een paar keer om het museo Guggenheim van Bilbao heen moet. Kun je het des te beter bekijken. En je blijft er naar kijken. Ook al heb je het op tv gezien, in de architectuurboeken al talloze maal bestudeerd en zie je het nu voor de eerste keer van dichtbij. Het zilverkleurige gebouw van Frank Gehry is alweer veertien jaar oud, maar nog steeds profiteert de hele stad van het merk Guggenheim.

5. KEULEN (DUI). Heel prettig zo’n kleine wereldstad om de hoek. Groter dan Amsterdam en Brussel, en hoe vaker je er komt, hoe aangenamer het wordt. In het Belgisches Viertel krijgen de grote modeketens voorlopig geen voet tussen de deur. Dit is een miniversie van Prenzlauerberg of Friedrichshain, de Berlijnse wijken die voor hip mogen doorgaan. Iets verderop, bij Neumarkt, ligt midden in het centrum het intieme Gloriatheater. Roodfluwelen wanden, retro bar, statafels tegen de muur bij een concert. Op zo’n plek wil je na een dag hard werken graag je avond afsluiten.

6. LONDEN (ENG). Een voetbalwedstrijd kijken op Tweede Kerstdag (Boxing Day) en op nieuwjaarsdag in de beste competitie ter wereld, dat moet je een keer hebben gedaan. Ik hecht totaal niet aan tradities, maar deze mogen ze nooit afschaffen. Op de eerste dag van het nieuwe jaar in het roemruchte voetbaltheater White Hart Lane kijken naar zomaar een duel tussen Tottenham Hotspur en Fulham FC. Dan kan het regenen, waaien en nul graden zijn. Allemaal prachtig. Zeker als je weet dat je daarna ook nog een etentje hebt met vrienden in zuid-Londen.  

7. VENETIË (ITA). Gebouwen – hoe spectaculair het ontwerp ook is – moeten in functie staan van de kunst. Vind ik ook. Maar in de praktijk is dat niet altijd zo. Gillend weggerend uit het chaotisch ingerichte Italiaans paviljoen in Arsenale, dat onderdak biedt aan de Biënnale van Venetië. Een schitterend gebouw dat eeuwenlang het centrum van de maritieme macht was. Hier werden oorlog- en handelsschepen gebouwd door meer dan 16.000 arbeiders. Het is nu alleen nog open tijdens de Biënnale. Er staan designerstoeltjes in de zon met uitzicht op het binnenwater, Darsena Grande. Ik reserveer er alvast eentje voor 2012. 

8. MONS (BEL). In de culturele hoofdstad van 2015 kan het best zo zijn dat een van de toonaangevende musea, Beaux-Arts, op het aangegeven tijdstip niet open is. Je vraagt je af hoe hier in godsnaam in 2014 een fonkelnieuw treinstation uit de grond moet zijn gestampt. Daarvoor hebben ze de Spaanse architect Santiago Calatrava gebeld (en hij heeft ja gezegd). Dat alles maakt Mons – Bergen voor de Vlamingen – zo interessant. De ambities zijn torenhoog. Vergeet ook niet naar het immens grote industriële complex Grand Hornu te gaan, gebouwd op het terrein van een voormalige kolenmijnen net buiten Mons.

9. PARIJS (FRA). Wat moet je in Parijs als je d’r al tig keer bent geweest? Als je, slenterend over de paden van Jardin de Tuileries, in de verte de Eiffeltoren weer ziet, stel je jezelf die vraag niet meer. Dus toch maar weer eens in de rij voor Centre Pompidou, naar de voormalige koninklijke tennishal Jeu de Paume voor een videotentoonstelling van Aernout Mik en op zoek naar het goede huisnummer in Rue de Faubourg Saint-Honoré voor conceptstore Colette. En dan de stad weer verlaten met dat knagende gevoel dat je – wéér – niet alles hebt kunnen doen wat op je lijst stond.

10. ANTWERPEN (BEL). Stap eens in de taxi in Antwerpen. Maak kennis met de Turkse chauffeur, die je in een paar zinnen duidelijk maakt dat het spanningsveld in deze multiculturele stad altijd sluimerend aanwezig is. “Marokkanen meneer, ze doen zo moeilijk. Ik snap het niet. We hebben veel gemeen en zouden toch met elkaar op moeten kunnen schieten. Trouwens: die Koerden deugen ook niet.” Je kijkt rond en je ziet schitterende gebouwen, hippe bars en restaurants, leven op straat. Als je uitstapt en een hand krijgt, neem je je voor om Antwerpen nóg beter te leren kennen.

Ben uiteraard ook benieuwd naar jullie favoriete reisbestemmingen. Geef via reactieformulier hieronder vooral je top drie door!

De gevel van het Gloria Theater in Apostelnstrasse van Keulen.

KEULEN, 15 DECEMBER 2011. De werkende mens leeft een hectisch bestaan. Vaak dan toch. Luisteren naar de baas, discussiëren met collega’s. Soms in het gelukkige bezit van een of meer kinderen, en de poging tot opvoeding die daarbij hoort. Sociale verplichtingen dicteren het ritme van de week. Wie wil er dan af en toe niet ontsnappen aan de waan van dag? Even het verstand op nul in een andere wereld. Al is het maar voor een paar uur.

Ik ken zo’n plek. Ik had erover gelezen op het wereldwijde web. Onze eerste afspraak, bijna anderhalf jaar geleden, moest op het laatste moment worden verzet. De man die zijn publiek een avond zou vermaken, had behoefte aan een groter podium in diezelfde stad. Zonde. Ik bleef zoeken naar een nieuwe kans om kennis te maken met de magie van de bestemming waarvan ze zeggen dat het de sfeer en flair van de jaren vijftig ademt.

Als kind opgegroeid in de jaren tachtig heb ik geen enkel gevoel bij die periode. Dacht ik. Maar als je de deur opent van het Gloria Theater in de Apostelnstrasse van Keulen, komen de veelal zwart-wit beelden die je ooit wel eens hebt gezien in fotoboeken en de verhalen die je over die tijd hebt gelezen, plotseling tot leven. Loop langs de met neon verlichte vitrines en het karakteristieke huisje waar vroeger de kaartjes werden geknipt en je staat in de licht aflopende voormalige bioscoopzaal met zijn fluweelrode muren.

Keulen: 1.2 miljoen inwoners 

Club, theater, concerthal, café. Het Gloria Theater – op 30 november 1956 geopend als cinema, in de jaren zeventig lange tijd pornobioscoop en vanaf 1991 een populaire locatie voor homo- en lesbische feesten – heeft tegenwoordig vele gezichten. Bedrijfsuitjes, lezingen, musicals, komedieavonden, dansfeestjes en gala’s worden afgewisseld met optredens, zoals in het nog niet zo verre verleden van Coldplay, Pink en Simply Red. De maximale capaciteit van de zaal – zonder stoelen – is bijna duizend.

Het Britse gelegenheidsduo Smith & Burrows staat vanavond op het affiche. Er zijn nog kaarten te koop aan de avondkassa, zo vermeldt het bord buiten. De zanger van Editors (Tom Smith) en drummer van Razorlight (Andy Burrows) hebben samen een kerst-cd opgenomen. Ze hebben overdag om de hoek, op de drukke Neumarkt in het centrum van de stad, nog een bezoek gebracht aan de Weihnachtsmarkt.

Nog nooit gezien bij een concert: statafels die tegen de rode wanden zijn geplaatst. Het draagt bij aan de ontspannen, gemoedelijke sfeer. Achter in de zaal bestellen mensen drankjes aan de schitterende ronde rode bar. Je kunt er zelfs een bord met zoutjes kopen. Zitten, staan, hangen. Zelfs languit liggen. Het kan hier allemaal. Smith en Burrows zorgen voor het juiste gevoel bij deze plek. Een intiem concert met een hoofdrol voor de mandoline, cello, bugel, gitaar, trompet en piano. Zo moet muziek klinken in die andere wereld.

Brug van Calatrava die in Venetië Piazzale Roma met treinstation Santa Lucia verbindt. Foto: www.palladium.de

VENETIË, 14 NOVEMBER 2011. Geachte heer Calatrava, beste Santiago. Vooropgesteld: ik ben een liefhebber van uw ontwerpen. We hebben er in de meeste steden zelfs een flink ommetje voor over om uw bouwwerken van buiten en als het kan ook van binnen te bezichtigen. Persoonlijk vind ik de bibliotheek van de rechtenfaculteit in Zürich erg fraai. Maar wachten op de trein naar Coimbra op station Oriente van Lissabon was zeker geen straf.

De bruggen in uw portfolio zijn een hoofdstuk apart. Ze zeggen dat u er beroemd mee bent geworden. Ik begrijp dat het er inmiddels tientallen zijn. En ja, dat de kosten dan af en toe de pan uitrijzen… Ik las gisteren in The Guardian het artikel ‘Building over budget? Don’t blame the architect’ en ik moest meteen aan u denken. Begrijp me niet verkeerd, het doet niks af aan de stijl. Ze zijn doorgaans zeer herkenbaar. Als ik dan toch een favoriet moet kiezen: de voetgangersbrug Puente de la Mujer in de haven van Buenos Aires.

Maar ik heb eigenlijk een vraag over uw brug in Venetië. Ach nee, niet weer, hoor ik u al denken. Ik weet ook wel dat u de nodige kritiek te verduren heeft gehad. Het heeft tien jaar geduurd voordat er eindelijk gebouwd mocht worden. Een monument van slecht bestuur en verspilling van Venetiaans geld, zo was er in de gemeenteraad te horen. Trek het u niet te zeer aan. Het is mooi geworden. Hij is eleganter dan de meesten, vind ik. Bovendien: het was in 2008 de eerste nieuwe brug in Venetië in zeventig jaar. Dat is best iets om trots op te zijn.

Als ik dan toch nog één puntje mag aandragen: was het echt niet mogelijk geweest om een doorgang te maken voor ouders met een kinderwagen, en dus ook voor gehandicapten en mensen die een koffer met zich meezeulen? Dat zijn er nogal wat namelijk. Dan kom je dus met de bus aan bij Piazzale Roma en moet je, als je naar de wijk Cannaregio wil, meteen een hindernisparcours van 94 meter overwinnen. Ik snap dat al die trapjes een esthetische waarde hebben, maar u bent toch zeker creatief genoeg om daar een slimme oplossing voor in te bouwen.

Kijk het zit zo. Sinds vijf maanden reizen we samen met ons zoontje Abel. Een prachtig mannetje die het schitterend vindt als papa de kinderwagen met hem erin omhoog tilt en die trappen opsjouwt. Als hij de verbeten trekken in mijn gezicht ziet, ligt hij al in een stuip van het lachen. Of hij slaapt. Dan heb je dus geen publiek en krijgt zo’n krachtsinspanning plotseling iets ondankbaars.

U kent Venetië toch? Een prachtige stad. Uniek in de wereld. Ik kom er graag. Zeker voor de tweejaarlijkse kunst- of architectuurbiënnale. Zoals vriend B. het laatst zei: dat evenement begint uit te groeien tot een vast agendapunt, net zoals je om de twee jaar aanwezig wilt zijn bij een groot voetbaltoernooi. Al dat water, die prachtige palazzo’s. Het is een feest om door de straatjes en langs de pleinen te dolen.

Venetië: 62.000 inwoners

Maar eigenlijk is Venetië een onmogelijke stad als je een kinderwagen bij je hebt. Zoals u weet zijn er ongeveer vierhonderd bruggen, die om de paar honderd meter opduiken. Soms nog eerder. Bent u op de hoogte hoeveel er daarvan in plaats van trappen een rimpelloos pad hebben? Ik ben er geen tegengekomen. Ik vond de Ponte di Rialto sowieso al een overschatte brug met al zijn toeristenkraampjes, maar sinds ik hem samen met L. heb beklommen met een babykoets boven mijn hoofd vind ik er helemaal niks meer aan.

Maar goed, dit moet vooral geen klaagzang worden. Als je een wandeling maakt van een uur en je moet in die tijd twintig keer een kinderwagen van tien kilo omhoog tillen, is dat in ieder geval een mooie vorm van ochtendgymnastiek. Een ritueel dat je met evenveel gemak ’s middags en in de avond kunt herhalen. Op de Riva degli Schiavone, de boulevard aan Canale di San Marco tussen het San Marcoplein en Arsenale, hebben ze over de markante bruggen overigens een houten plank gelegd en dan plakken ze er doodleuk een sticker met de tekst ‘Venice accessible’ op. Ja, zo kan ik het ook.

Zullen we afspreken dat u bij uw eerstvolgende brugontwerp, waar dan ook ter wereld, een fraaie doorgang maakt speciaal voor hulpeloze ouders met kinderwagens en gehandicapten? Als u die toezegging doet, stuur ik het stadsbestuur van Venetië alvast een open brief. Kan ik meteen vragen of ze wat extra miljoenen reserveren voor zo’n kindvriendelijk pad, want ik neem aan dat zoiets de prijs omhoog zal stuwen?

Eind 2014 te zien in Mons: het nieuwe treinstation van architect Santiago Calatrava.

MONS, 16 OKTOBER 2011. Op weg naar het station van Mons, lopen we door Rue de Boussu. Een straat zoals een straat in zo’n buurt hoort te zijn. Het is niet meer dan een steeg eigenlijk, met een café en een rij slecht onderhouden huizen. Dichte rolluiken, verwelkte bloemen of afzichtelijke kitsch achter het venster. Drie op leeftijd zijnde dames staan in een deuropening met elkaar te praten. Eentje draagt alleen lingerie. Boven het raam brandt het roodroze tl-licht. Ach ja, natuurlijk.

Een troosteloos beeld? Best wel. Vooral vanwege de omstandigheden. Maar dit hoort óók bij de factoren die een stad haar onweerstaanbare charme bezorgen. En dan vraag je je af hoe het hier in 2015 zal zijn. In dat jaar is Mons – Bergen, zoals de Vlamingen zeggen – cultuurhoofdstad van Europa. Dan is het hopeloos ouderwetse stationsgebouw, op een paar honderd meter van Rue de Boussu, slechts nog een voetnoot in de geschiedenis en zal iedereen oh en ah roepen bij de ongetwijfeld spectaculaire opening van het nieuwe futuristische bouwwerk van Santiago Calatrava.

Het treinstation, dat qua ontwerp erg veel lijkt op dat van Luik-Guillemins, bestaat voorlopig alleen op papier. Eind 2014 moeten de werkzaamheden zijn voltooid. Zoals dat gaat overal waar de Spaanse sterarchitect opduikt, is het prijskaartje van 37 miljoen euro inmiddels verdriedubbeld. Maar dat wordt voor lief genomen in het ambitieuze Mons, de hoofdstad van de Belgische provincie Henegouwen.

Where technology meets culture, staat op de promotieboekjes die inwoners maar vooral ook bezoekers moeten wijzen op het project Culturele Hoofdstad. In Mons praten ze graag over de Digital Innovation Valley, waar multinationals als Microsoft, IBM, Hewlett-Packard, Cisco en H&M zijn neergestreken. Al in 2007 vestigt Google zijn Europees datacenter in Mons. Vooral de aanwezigheid van glasvezelkabel en water voor de koeling van de installaties is van doorslaggevend belang. Het bedrijf koopt 85 hectare land en investeert voor 250 miljoen euro. Het levert de regio 120 banen op.

“Vlakbij de erfgoedstad groeit een nieuwe stad die investeerders aantrekt”, zo lees je in de folder. “Het toekomstig station dat door de architect Santiago Calatrava wordt gerealiseerd, zal de ideale brug vormen om deze twee steden te verbinden.” Een andere grootheid in de architectuurwereld, Daniel Libeskind, die tevens het nieuwe World Trade Centre voor Ground Zero in New York heeft ontworpen, tekent voor het nieuwe congrescentrum van Mons dat een plek krijgt naast Calatrava’s creatie.

Mons: 91.000 inwoners

In aanloop naar het cultuurjaar 2015 domineren voorlopig hijskranen en bulldozers het straatbeeld. Overal wordt gebouwd of vinden voorbereidende werkzaamheden plaats. Aan de rand van stad, op de plek van een militaire rijschool, is het fraaie uit glas en beton opgetrokken Théâtre du Manège verrezen. Op het braakliggende terrein erachter worden honderden nieuwe appartementen gebouwd.

Het rode hek van Carré des Arts, een paar minuten zuidwaarts wandelen vanaf het centrale stadsplein Grand Place, is dicht maar niet op slot. In het begin van de negentiende eeuw was dit een kazerne, nu het domein van verschillende kunstinstellingen zoals het muziekconservatorium en de Hogeschool voor Plastische en Visuele Kunsten. De binnenplaats, omgeven door zuilen, krijgt van het Brusselse architectenbureau Agwa op termijn een hypermoderne overkapping.

En soms kom je op plekken waar ze al helemaal klaar lijken te zijn voor het jaar 2015. Om de hoek bij Carré des Arts liggen de gerenoveerde gebouwen van de voormalige Slachthuizen, waar ruimte is voor tentoonstellingen. Of wat te denken van het in 2007 geopende museum Beaux-Arts Mons, in de volksmond inmiddels gewoon BAM. Vooral het dakterras, geheel voorzien van houten vlonder maar helaas nog zonder café, is zeer de moeite waard.

Het is, verstopt tussen de woonhuizen en het St. Josephziekenhuis, even zoeken naar La Maison Folie aan Rue du Gouvernement. Ook al zo’n creatieve werkplaats waar experimenteren bijna een voorwaarde is: een laboratorium voor de culturele verenigingen van de stad. Atelier en expositieruimte in een. Ingenieus ingericht bovendien. In de hal, een soort tussenruimte eigenlijk, staat een podium voor artiesten. Daarachter een stalen wand die open kan, waardoor ook het plein buiten erbij betrokken wordt.

Mons, een ambitieus stadje in het zuiden van België. En dan hebben we het nog niet gehad over attracties als het wetenschapspark Pass, ontworpen door de Franse architect Jean Nouvel, en het  industriële complex Grand Hornu. Beiden gebouwd op het terrein van voormalige kolenmijnen in de nabije omgeving. De wereld zal er de komende jaren kennis mee maken. Maar laten we alsjeblieft afspreken dat Rue de Boussu blijft zoals zij is en straks net zo goed onderdeel uitmaakt van Mons 2015.

Klik hier voor architectuurfolder Mons 2015. Hieronder promotiefilm voor Mons Culturele Hoofdstad.

AMSTERDAM, 27 SEPTEMBER 2011. Ga het trapje af en loop meteen door naar de linkerflank. Daar ligt, in de schijnwerpers gezet door een spotje van zestig watt, een boek waar je U tegen zegt. Als je niet uitkijkt, zijn de 34 kilo’s goed voor een permanente hernia. Bladeren is ook een uitdaging, omdat je 792 XXL-pagina’s van vijftig bij vijftig centimeter moet omslaan. Over het indrukwekkende GOAT – A Tribute to Muhammad Ali, samengesteld door kunstenaar Jeff Koons, heeft de behulpzame verkoper nog een mooie actuele anekdote te vertellen.

“We kregen laatst een man over de vloer die de ‘goedkope’ uitgave van 100 euro kwam halen. Thuis had hij al een tijdje het grote exemplaar van 3.000 euro liggen. Maar hij vond het eigenlijk zonde om die uit de verpakking te halen. Hij durfde de pagina’s niet vast te pakken, want dat gaf alleen maar vlekken. Nu hij de kleine versie had, kon hij eindelijk die mooie foto’s eens gaan bewonderen.”

Welkom in de wereld van Taschen, waar het winkelpersoneel keurig aan mensen vraagt of ze nog ergens mee kunnen helpen. Nee dank u, hoor je dan meestal. Of je nu in hun exclusieve zaak in Berlijn of New York of staat, het antwoord luidt dan verder: “Ik kijk gewoon even rond.” Dat is de prijs van het succes. In Amsterdam, waar vorige week de eerste en enige Nederlandse vestiging van Taschen in de P.C. Hooftstraat het slot van de deur haalde, weten ze dat nu ook.

Taschen is al lang geen gewone boekwinkel meer, het is uitgegroeid tot een showroom. Lezers kijken er vooral naar boeken, omdat ze tot de verbeelding sprekende titels als The Big Penis Book en The Big Book of Breasts meekrijgen. Populaire cultuur in plaats van pure literatuur, terwijl het toch echt gaat om genres als kunst, architectuur, fotografie, mode, reizen, sport en design. Als zelfs een tv-programma als RTL Boulevard naar het openingsfeestje komt om uitgever Benedikt Taschen een paar vragen te stellen, weet je genoeg.

Amsterdam hoort als twaalfde stad nu in het exclusieve rijtje thuis dat verder bestaat uit Los Angeles (Beverly Hills en Hollywood), Berlijn, Brussel, Kopenhagen, Keulen, Hamburg, Londen, Miami, New York en Parijs. In aanloop naar de opening krijgt Taschen meer dan tweehonderd interviewaanvragen uit de hele wereld. NRC Handelsblad kost het meer dan een jaar om een afspraak met hem te maken, maar uiteindelijk leidt het tot een paginagroot artikel waarin hij – met een knipoog – wordt neergezet als een ‘kiloknaller van een kwajongen’.

Amsterdam: 762.000 inwoners

Kunstboeken voor weinig geld en de hele wereld als speelveld: dat was dertig jaar geleden het belangrijkste uitgangspunt voor de Duitser Benedikt Taschen. Voor minder dan een AA-locatie doet hij het niet. Inmiddels staan zijn boeken overal ter wereld in de rekken. Ze kunnen misschien nog het beste worden omschreven als glossy plaatjesboeken of luxe salontafelboeken. Designhotels zijn er gek op. Een boek als prestigeobject. Taschen zelf becijferde ooit dat om de drie seconden een uitgave van hem wordt verkocht.

In bijna alle publicaties wordt Taschen een flamboyante man genoemd. En als dat er niet expliciet in staat, dan wordt er wel gerept over de ‘bad boy of publishing’ of ‘the king of kink’. Taschen leidt een bedrijf met honderdvijftig werknemers en kantoren in zeven verschillende landen. Provoceren doet hij graag. Kijk naar zijn talloze boeken die als onderwerp erotiek hebben. Hij verweeft kunst met de kleine letter k moeiteloos met high art en plakt er soms een prijskaartje van 9,99 euro op, en soms 5.000. Of hoger.

Slenteren door een winkel van Taschen is altijd een feest. In Amsterdam zijn de allerduurste exemplaren beneden te vinden. Leni Riefenstahl’s boek Africa is in een gelimiteerde oplage te koop voor 2.500 euro. Twee mannen buigen zich geïnteresseerd over de vijfdelige serie The Art and Science of Cooking. De 395 euro vormt geen obstakel. De uitgave van GOAT – de titel refereert aan bokser Ali als greatest of all time – kost hier overigens 10.000 euro. Krijg je er vier litho’s bij. Tegen de verkoper zeg ik dat ik dat niet kan betalen. Hij stelt me gerust. Hij ook niet.

De winkel van Taschen in de Amsterdamse P.C. Hooftstraat. Foto: www.superfuture.com

Strandleven aan de Bahía de la Concha in San Sebastian: steiger die uitkomt in de oceaan, is zeer populair als zonterras en flaneerboulevard.

SAN SEBASTIAN, 12 SEPTEMBER 2011. Om het verhaal van San Sebastian iets beter te begrijpen, rijden we eerst een kilometer of honderd diep het Baskenland in. Westwaarts, richting Bilbao, bij Durango de snelweg af en dan elf kilometer naar het zuiden. Het is feest op de Puerto de Urkiola. Een puist in een natuurpark, de steile scherprechter in de voorlaatste etappe van Bilbao naar Vitoria Gasteiz in de Ronde van Spanje.

De renners laten nog uren op zich wachten, maar duizenden mensen verzamelen zich nu al op de flanken van de berg. Op de zevenhonderd meter hoge top is het druk rond het café, het restaurant, de ijscokramen en bij het kerkje. In het gras, in de schaduw van de bomen, zitten en liggen overal mensen. Families en vriendengroepen hebben zich verzameld rond de schaal met paella, de barbecue en de flessen txacoli. De sfeer is gemoedelijk. Een picknickplek was zelden zo aangenaam. Waar je ook kijkt, zie je oranje; de ‘nationale’ kleur van de trotse Basken.

Voor het eerst in 33 jaar waagt de Vuelta zich weer in het Baskenland. In 1978 wordt de tijdrit in San Sebastian afgelast, omdat aanhangers van de Baskische afscheidingsbeweging ETA de route barricaderen met spijkers en houten planken. Vandaag, zaterdag 10 september, wordt er door wielersupporters in deze prachtige streek collectief gezongen op een berg en is er zelfs een kleine anti-ETA demonstratie.

Dit is het nieuwe elan van een regio die jarenlang heeft gezucht onder het geweld van de Spaanse burgeroorlog, het regime van dictator Franco en de ETA. De politieke onrust sluimert op de achtergrond nog steeds en veel burgers missen het zelfvertrouwen om te geloven in een betere, conflictloze toekomst, maar beetje bij beetje wordt er weer vooruit gekeken. De arrestaties van een aantal ETA-kopstukken en de terugkeer van de geliefde Vuelta in dit wielermaffe gebied markeert de start van een nieuw tijdperk.

De hoop wordt verder aangewakkerd door de beleidsmakers van het magische jaar 2016 die met de leus culture to overcome violence duidelijk maken dat het Noord-Spaanse San Sebastian – over vijf jaar Culturele Hoofdstad van Europa – de voortrekkersrol op zich wil nemen. Op het stadhuis hangt een oranje bannier met de tekst We’ve done it! die het binnenhalen van de prestigieuze titel onderstreept en wat verderop wappert een kleiner wit spandoek met de tekst ‘nee tegen de ETA’.

Op het terras van de Kite Bar, achter het stadhuis, vertelt Eva Salaberria over de duizenden gesprekken die de organisatie heeft gevoerd met burgers. Om te horen wat ze verwachten van cultuurhoofdstad, wat ze willen, welke rol ze zelf kunnen spelen. “Het geweld dat deze regio heeft gedomineerd, is een aspect dat je niet kunt weggummen. Mensen beginnen er telkens weer over. Ze willen vooruit, maar weten vaak niet hoe. Cultuur kan ze daarbij helpen. Denk daarbij niet alleen aan ons Filmfestival, theater of de fraaie gebouwen waarin voorstellingen plaatsvinden, cultuur is ook economie, gastronomie en sport.”

Salaberria is al 22 jaar in dienst bij de gemeente. Cultuur? Heel eerlijk? Daar had ze niks mee. Maar sinds ze lid is van het projectteam zijn haar ogen geopend. “Het is heel mooi wat dit losmaakt bij mensen. Dit is zoiets groots. Ik heb nog nooit meegemaakt dat én de burgemeester en het hoofd van de provincie én de president van de Baskische regering het zo snel met elkaar eens waren: San Sebastian 2016 moest en zou er komen. Echt uniek. Iedereen voelt aan dat het tijd is voor een nieuwe wind. Dit is het moment.”

San Sebastian: 183.000 inwoners

Het vaak wat onderschatte culturele leven in San Sebastian staat volop in de schijnwerpers dankzij de eind juni verzilverde kandidatuur. Ineens berichten nationale en internationale kranten volop over de pluspunten van de stad die gebouwd is rond de Bahía de la Concha, de baai die in de vorm van een schelp die de Atlantische oceaan op afstand houdt. Wie hier een paar dagen heeft rondgelopen kan niet anders dan meegaan in de euforie.

Er is volop cultuurhistorie, prachtige oude gebouwen, maar ook de nieuwe Kursaal van architect Rafael Moneo en de moderne uitbouw van Museo San Telmo. Achter het station wordt een voormalige tabaksfabriek, Tabakalera, de komende vijf jaar omgebouwd tot culturele broedplaats.

De combinatie van zandstranden, brede boulevards en sjieke winkelstraten die bijna Zwitsers aandoen, is een toeristenmagneet. Culinaire kenners weten de weg naar San Sebastian al jaren te vinden: van alle driesterren restaurants in Spanje ligt de helft hier. En soms is de plaatselijke voetbalclub Real Sociedad even wereldnieuws als ze, zoals gisteravond, met 2-2 gelijkspelen in het eigen Estadio Anoeta tegen Europese grootmacht Barcelona.  

Er wordt hard gewerkt aan het verbeteren van het treinnetwerk, dat een aantal Baskische plaatsen dichter bij elkaar brengt. Vanaf 2020 rijdt er bovendien een metro in San Sebastian. Dat zijn de prettige bijkomstigheden waar de beslissingsmakers, als je eenmaal culturele hoofdstad bent, wat makkelijker hun handtekening onder zetten. Intussen zie je her en der in de stad de officiële stickers opduiken: winkeliers en taxichauffeurs betuigen hun steun aan het culturele jaar dat hun in 2016 wacht.

Dat noemen ze trots. En die karaktereigenschap hebben de inwoners San Sebastian in overvloed, weet Salaberria. De twinkeling in haar ogen zegt genoeg. Ze is geboren en getogen in Donostia, de Baskische benaming van haar stad. “Wij zijn trotse mensen, fier op onze afkomst. Misschien zijn we soms wel eens te trots. Je zou het dan bijna arrogant kunnen noemen. Ik heb genoeg mensen gesproken die het niet nodig vinden om cultuurhoofdstad te zijn. We hebben alles toch al, hoor je dan.”

Ze herkent dat. Zo zit ze zelf ook wel een beetje in elkaar. Maar Salaberria is inmiddels ook overtuigd dat ze verder moet kijken. De blik is gericht op de regio, van culturele partnersteden Bilbao tot Bayonne in Frankrijk, en nog verder Europa in. “San Sebastian heeft een naar binnen gekeerde mentaliteit. Dat kunnen we ons niet langer permitteren. Heel veel mensen die in San Sebastian werken, wonen bijvoorbeeld in het Franse grensplaatsje Hendaye. We moeten nu echt vooruit. Ik heb zelf drie kinderen, van wie er een in Amerika gaat studeren en de ander wil naar Azië. Ik besef dat de wereld groter is dan San Sebastian. Dat helpt wel bij het verkondigen van de boodschap.”

De 'Hangars' van Bordeaux: voormalige pakhuizen omgebouwd tot designer outlets.

BORDEAUX, 5 SEPTEMBER 2011. Zelfs de beste reisgidsen kunnen je de stuipen op het lijf jagen. Met hun verleidelijke praatjes over schitterende landschappen, pittoreske dorpjes en mondaine steden. Als je dan slechts één dag hebt om naar zo’n te stad gaan, waar moet je dan in godsnaam beginnen als je in The Rough Guide onder andere leest over ‘levendige rivierkades’ en klassieke architectuur die in overvloed aanwezig is?

De belangrijkste les: leer leven met het feit dat je nooit alles kunt zien. Ook in Bordeaux is het een kwestie van paniek indammen. Dat begint al als je met de auto via de linkeroever de stad binnen rijdt. Het is eigenlijk nog veel erger dan verwacht. Wat een magnifieke entree: rechts uitzicht op de Garonne en links een rij achttiende eeuwse huizen, de zogenaamde Façade des quais, die ruim een kilometer lang de rivier innig lijken te omhelzen.

Mijn hart maakt een sprongetje. Snel op zoek naar een tijdschriftenwinkel of boekhandel. Wat je zoekt is een document dat orde kan scheppen in de chaos. Reisgidsen hebben nogal eens de neiging vooral de toeristische hoogtepunten uit te lichten, terwijl je juist op zoek bent naar de rafelrandjes van de stad, bijzondere woningbouwprojecten in de wijken of gebouwen die de stad nieuw leven hebben ingeblazen. Het boek Bordeaux, around the city in 101 buildings fungeert vandaag als tom-tom. Het maakt kiezen iets makkelijker.

Eerst naar het noorden van de stad. Aan het begin van de wijk Chartrons liggen de Hangars des quais. De totaal twaalf voormalige schuren en pakhuizen aan de rivier, gebouwd tussen 1931 en 1934, zijn nu omgeturnd tot hippe designer outlets. Het concept dat je ook vindt in bijvoorbeeld Roermond en Maasmechelen, maar dan oneindig veel stijlvoller. Als is het maar omdat je hier ook fantastisch kunt eten met uitzicht op de Garonne. Hangar 14, een opvallend modern gebouw van staal en glas, doet dienst als conferentiecentrum.

Steek bij Hangar 19 de Quai de Bacalan over. Bedenk nog even dat Bordeaux sinds 2007 op de werelderfgoedlijst van Unesco staat en aanschouw dan het spierwitte designhotel Seeko’o (kamers vanaf 199 euro) dat in datzelfde jaar tussen de eeuwenoude huizen in verrijst. In lokale media is het gebouw al ‘de ijsberg’ gedoopt, maar ook een ‘onorthodoxe stedelijke icoon die hoop biedt voor de noordelijke buurten die, net zoals Chartrons, een nieuwe stedelijke impuls nodig hebben’.

De tram stopt hier zo ongeveer voor de deur. In alle reclamepraatjes over Bordeaux wordt het bijna 45 kilometer lange bovengrondse netwerk, geopend in 2005 en voorlopig bestaande uit negentig haltes, aangehaald. Door de modernste milieuvriendelijke technieken zijn er in de binnenstad geen lelijke bovenleidingen nodig; het historische karakter van de stad kan hierdoor optimaal renderen.

Nog eens 33 kilometer aan routes wordt momenteel aangelegd, essentieel voor de herontwikkeling van wijken die door een verbeterde infrastructuur weer bereikbaar worden. Als je zoals wij maar weinig tijd hebt is de tram bovendien ideaal om een goede indruk van Bordeaux te krijgen. Voor 1,40 euro per rit kun je op een van de drie lijnen van A naar B.

Naar Vieux-Bordeaux bijvoorbeeld. Hoe weinig tijd je ook hebt, kies je rustmomenten op een van de vele pleintjes in de oude stad. Het schilderachtige Place du Parlement of Place Saint Pierre ligt voor de hand, maar loop net iets verder door naar Place Fernand Lafargue waar de zon op natuurlijke wijze de panden uitlicht. Alsof je in een gemoedelijk Frans dorp terecht bent gekomen, waar een spel van diverse kleuren je een goed humeur bezorgt. Onder een groene luifel op roze en oranje terrasstoelen voor een café met een bruine gevel verpoost een leuke multiculturele mix van student, toerist en arbeider.

Bordeaux: 700.000 inwoners

Jarenlang hebben auto’s de dienst uitgemaakt in Bordeaux. Als burgemeester Alain Juppé aantreedt, komt daar langzaam verandering in. Hij zet niet alleen de lichten op groen voor de tram, hij geeft ook de opdracht om de rivierkade op de linkeroever van de Garonne op te knappen die jarenlang achter een hek knock-out aan de beademing heeft gelegen. Het resultaat anno 2011 is een paradijs voor voetganger, jogger, fietser en skater.

Landschapsarchitect Michel Corajoud heeft gezorgd voor brede paden, houten vlonders, parkjes waar je kunt picknicken of in de zon kunt liggen en voetbal- en basketbalkooien. Ter hoogte van Place de la Bourse is de ‘waterspiegel’ aangelegd. Vooral populair bij kinderen. Niet omdat prachtige gebouwen zoals Musée des Douanes erin weerspiegelen, maar vooral omdat op gezette tijden waterdruppels de lucht in worden gespoten.

Het levert mooie foto’s op van mensen die met opgetrokken broeken door het water rennen. Zo ook op de kaft van Bordeaux, around the city in 101 buildings, een boek dat ervoor heeft gezorgd dat de stad vandaag begrijpelijk en inzichtelijk is gemaakt. Maar de 144 pagina’s hebben vooral ook duidelijk gemaakt dat we nog maar zo weinig hebben gezien en dat een rendez-vous in de toekomst dus noodzakelijk is.

Het spierwitte designhotel Seeko'o in de wijk Chartrons is al 'de ijsberg' gedoopt.

Bilbao's Alhóndiga, een 43.000 vierkante meter groot cultuur- en vrijetijdscomplex.

BILBAO, 1 SEPTEMBER 2O11. In het atrium van wat ooit een wijnwarenhuis was, staat Ignacio. Hij draagt een fel oranje hesje met een grote ‘i’ erop. Deze levende vraagbaak is de behulpzaamheid zelve. En wat hij niet weet, zoekt hij op in een folder met daarin het antwoord. Als Ignacio – klein mannetje, snelle prater – Engels spreekt, dwalen mijn gedachten spontaan af naar de onhandige ober Manuel uit de tv-serie Fawlty Towers.

Maar Ignacio is vooral een trots verteller. Er gebeuren immers mooie dingen in zijn stad. Aan hem de taak nieuwsgierige toeristen – maar zeker ook de Bilbaínos, de inwoners van Bilbao – wegwijs te maken in het Alhóndiga, een 43.000 vierkante meter groot cultuur- en vrijetijdscomplex aan Plaza Arriquibar in de zakenwijk El Ensanche. Het is ontworpen door de lokale architect Ricardo Bastida en designer Philippe Starck.

De oude muren van het wijnwarenhuis, inclusief statige entree met twee torentjes, zijn overeind gebleven. In het atrium zijn drie bakstenen gebouwen verrezen die op fraai gedecoreerde pilaren rusten. Het zijn er 43 in totaal, allemaal afwijkend qua vorm, kleur en gebruikt materiaal. Ze zijn op de tekentafel van Lorenzo Baraldi geboren en uiteindelijk door 120 vakmensen in elkaar geknutseld.

“Kijk, daar is de mediatheek”, doceert Ignacio. Vanuit de lobby zien we achter de ramen mensen lezen. Hij wijst op onze kinderwagen. “Neem de lift naar de eerste verdieping. Dan kom je er vanzelf. Hebben jullie trouwens ook het zwembad gezien?” Jazeker. Dat was eigenlijk onze voornaamste reden om hier naar binnen te lopen. Vanaf Plaza Arriquibar zie je mensen op de bovenste etage in hun zwembroek of bikini achter een lange glasplaat naar beneden kijken. “Het is een publiek zwembad. Erg populair bij de lokale bevolking.” Dat blijkt. Bij de ingang staat een lange rij met opgewonden tieners en moeders met kinderen.

Op het hippe terras van restaurant Yandiola is het ook druk. Het werkvolk heeft massaal uitgeklokt en zit hier aan de cocktails en pinxtos. Door de expositie- en concertruimte, kookstudio en een designwinkel krijgt het gebouw het stempel multifunctioneel. Het Alhóndiga, dat vorig jaar werd geopend, is alwéér zo’n exponent van het nieuwe Bilbao. Zeg maar het Bilbao na de opening van het museum Guggenheim in oktober 1997.

Bilbao: 354.000 inwoners

Het gebouw van Frank Gehry aan de oever van de Nervíonrivier is een van ’s werelds meest sprekende voorbeelden van hoe je een industrieel gebied dat zijn functie heeft verloren, omtovert tot een florerend nieuw stadsdeel dat als economische motor fungeert voor de hele regio. En zelfs tot ver daarbuiten wereldfaam heeft vergaard. Het verhaal is al duizend keer verteld en wordt tot op de dag van vandaag aangehaald in citymarketingpraatjes over het belang van cultuur voor een stad.

Een museum dat door het fonkelende architectonische ontwerp toeristen lokt; het was destijds een nieuw fenomeen. Er werd al snel een nieuwe term voor bedacht: architourism. Er zijn in de loop der jaren boeken over vol geschreven. Ontelbaar veel steden kopieerden daarna het succesvolle concept.

Hoe een stad met lef en gedurfde keuzes uit een diep economisch dal kan kruipen. Bilbao geldt als een belangrijk voorbeeld. De bouw van het Guggenheim heeft tot een sneeuwbaleffect geleid. De transformatie van de ooit grauwe industriestad heeft vorm gekregen door nieuwe gebouwen en een verbeterde infrastructuur, waaronder niet zelden de handtekening staat van internationaal vermaarde architecten.

Als in 1991 binnen zes maanden een besluit wordt genomen over de plek waar het Guggenheim moet verrijzen, de architect wordt aangewezen en alle vergunningen zijn geregeld, wordt de reanimatie van Bilbao ingezet. Sir Norman Foster krijgt de opdracht de metrostations – de doorzichtige buisconstructies zijn niet te missen op straatniveau – te ontwerpen. De Zubi Zuri-brug, niet ver van het Guggenheim, is van Santiago Calatrava. De Spanjaard is ook verantwoordelijk voor Bilbao’s vliegveld Loiu, dat in 2000 open gaat.

Twee jaar later wordt de elektrische tram ingezet. Ook andere sterarchitecten als Zaha Hadid en Rafael Moneo krijgen prestigieuze opdrachten. Als je toch in de buurt van het Alhóndiga bent, loop dan even de hoek om en houdt halt voor het Baskische ministerie van Gezondheid, een schots en scheef gestapelde glazen blokkendoos van Juan Coll-Barreu en Daniel Guttierez Zarza. Met dank dus aan het Guggenheim. Of zoals Frank Gehry het in alle bescheidenheid verwoordde: “Ik geloof inderdaad dat mijn museum de stad Bilbao op de kaart heeft gezet.”

43 pilaren ondersteunen in het Alhóndiga drie bakstenen gebouwen.

De nieuwe entree van NAi Rotterdam: loopbrug over de vijver is vervangen door een plein.

ROTTERDAM, 13 AUGUSTUS 2011. Een op de drie jongens in Nederland draagt een HEMA-onderbroek. Om die schokkende trivialiteit maar meteen compleet te maken: een op de vijf meisjes heeft thuis in de kast een bh van de warenhuisketen. De mededeling klinkt uit mijn personal digital assistant, in de vorm van een iPhone, die je meekrijgt voor de nieuwe permanente expositie Stad van Nederland in het Nederlands Architectuurinstituut.

De Hollandsche Eenheidsprijzen Maatschappij Amsterdam is sinds 1926 uitgegroeid tot een vaste waarde in het stedelijk landschap, met bijna 450 vestigingen in Nederland en ongeveer tachtig in het buitenland. De HEMA als veelbesproken stadsicoon dat tegenstrijdige emoties kan oproepen, net zoals er verschillende opvattingen bestaan over wonen in een VINEX-wijk, het historische centrum, de monumentale gebouwen, een treinstation of het bedrijventerrein.

De tentoonstelling voert je langs de Nederlandse stad zoals we die allemaal kennen, met haar mooie en lelijke kanten. Soms prachtig, soms spuuglelijk. De lijn tussen somber en betoverend is dun, en vaak ook subjectief. Dat maken de maquettes en de schaalmodellen, die achter een dichte wand met kleine openingen zijn geplaatst, meteen duidelijk. De miniaturen – het kijkdooseffect – staan in een smalle gang met neonlicht dat om de paar seconden van kleur verandert.

Hou je pda tegen de speciaal daarvoor bestemde witte vlakjes die her en der opduiken en fictieve bewoners vertellen wat ze vinden van enkele ‘hoogtepunten’ in de Nederlandse architectuur zoals conferentiecentrum De Bazel en woonwijk De Bijlmer in Amsterdam, winkelcentrum Hoog Catharijne in Utrecht en woongebouw Zwarte Madonna in Den Haag. 

Helaas wekken de nogal kinderlijk ingesproken teksten snel ergernis op. Maar af en toe stuit je toch nog op aardige wetenswaardigheden. Wist je dat Rotterdam acht boswachters op de loonlijst heeft staan? Noodzakelijk vanwege kunstmatig aangelegde natuur, zoals het Kralingse Bos. Nog zo’n weetje: Leidsche Rijn, de grootste nieuwbouwlocatie van Nederland, beslaat een kwart van de oppervlakte van de gemeente Utrecht. Uiteindelijk komen er 80.000 mensen te wonen.

Rotterdam: 608.000 inwoners

Stad van Nederland is tot 2 juli 2016 te zien in het voor zes miljoen euro verbouwde Nederlands Architectuurinstituut (NAi) in Rotterdam. Dat is inclusief de 1,2 miljoen onverwachte uitgaven voor het vervangen van de funderingspalen die voor scheuren in wanden en de vloer hebben gezorgd. De geplande heropening in december 2010 moest daardoor worden uitgesteld tot 1 juli.

Hoofdarchitect van de verbouwing is Jo Coenen, het brein achter het in 1993 opgeleverde hoofdgebouw aan de rand van het Museumpark. Zijn internationaal niet minder vermaarde collega Rem Koolhaas heeft het ontwerp gemaakt voor de ‘schatkamer’, het belangrijkste deel van de nieuwe expositieruimte in de kelder die volgens planning in het tweede weekend van september de deuren moet openen.

Het NAi wil toegankelijker worden en een breder publiek aantrekken. De loopbrug over de vijver is vervangen door een plein, inclusief een uitnodigend terras op houten vlonders, en komt er een vrij toegankelijk educatiepaviljoen in het entreegebied. Bij de persrondleiding vertelt algemeen directeur Ole Bouman: “Voorheen zagen de mensen het abstracte woord instituut staan en dan moesten ze ook nog een loopbrug over om bij de ingang te komen. Die drempel willen we wegnemen.”

Of die formule toekomstproof is, beslist de toekomst. De komende vier jaar gunt het NAi de bezoeker in ieder geval een kijkje in de glazen bol van de Nederlandse stad. In de laatste, sciencefictionachtig vormgegeven expositieruimte, worden op witte muren fraaie en kleurrijke artist impressions geprojecteerd.

Maar de leukste ideeën hangen in een klein hoekje, uitgetekend op postkaartformaat. Wat te denken van een complete wijk, verstopt onder het gras en verkeersknooppunt Kleinpolderplein als nationaal park? NL Architects introduceert het fenomeen ‘trainshopping’, de blauw-witte trein van Albert Heijn stopt op elk station, en in de grachten van Amsterdam worden zwembaden aangelegd, waar je baantjes kunt trekken. En dan klinkt in onvervalst Rotterdams op je pda: “Och man, wat leuk, ik wou dat de toekomst nu vast begon.”

Expo 'Stad van Nederland' in Architectuurinstituut Rotterdam: blik op de toekomst met artist impressions.